De speech van Obama is meer dan een verzameling stijltrucs

[e-rik]

In de NRC van maandag 19 januari deden Lars Duursma en Victor Vlam een voorspelling over de stijltrucs die we zéker in de inaugurale toespraak van Obama mochten verwachten. Zoals inmiddels is gebleken hadden beide heren het aardig goed gezien, wat ook weer niet zo vreemd is als je weet dat beiden in 2008 campagne hebben gevoerd voor Obama én McCain.
Natuurlijk zijn die stijlfiguren in de Inaugural Address van Obama interessante kost, zeker voor mensen die zich professioneel met communicatie bezighouden. Maar wat de miljoenen kijkers dinsdag toch vooral raakte, is de inhoud die zo fraai in deze taalkundige bonbonpapiertjes en sierlinten zit verpakt. En hoewel die inhoud tal van elementen bevat die traditioneel zijn in inaugurale speeches van Amerikaanse presidenten, waren ook een aantal veelzeggende boodschappen te beluisteren. Vooral tussen de regels door.

Traditioneel in Obama’s toespraak zijn bijvoorbeeld de referenties aan de voorouders, en met name de gewone Amerikanen, die alles wat we nu hebben met hard werken, moed en vastberadenheid, enorme offers en opofferingen mogelijk hebben gemaakt. Bijna een vast element in deze speeches is ook dat dit moment als een keerpunt in de Amerikaanse geschiedenis wordt bestempeld. Dat de bevolking wordt opgeroepen zich van zijn beste kant te laten zien om Amerika opnieuw op te bouwen. Dat tekortkomingen uit de afgelopen periode door de nieuwe regering gaan worden rechtgezet. Dat er een aantal zeer serieuze problemen zijn, maar dat die voortvarend zullen worden aangepakt. Dat de VS zijn gegrondvest op vrijheid en rechtvaardigheid en dat zij die waarden overal ter wereld willen bevorderen. Het is de bekende liberaal-patriottische retoriek, die op dit soort dagen zo bij Amerika hoort.

Al waren ze dit keer wel erg mooi verpakt, deze clichés kom je inderdaad in veel inaugurale speeches tegen. Op www.bartleby.com kun je ze allemaal nalezen, van George Washington tot Barack Obama. Maar in de speech van Obama vormen de clichés zelf ook weer een verpakking, een fraai cadeaupapier om de werkelijke boodschappen, die in het middelste deel verstopt zitten. Dat zijn de alinea’s die veel zeggen over de inhoudelijke ambities van zijn presidentschap. Ze zijn het beleg tussen de sandwich, dat wat de speech écht zijn smaak geeft. Maar pas wanneer je er even op kauwt.

We will restore science to its rightful place.

Die zin is veelzeggend. Het schijnt dat Obama een legertje wetenschappers om zich heen heeft verzameld. Dat is heel wat anders dan het legertje politieke handigerds waarmee Bush zich omringde - of volgens de Michael Moore’s en andere complottheoretici: de werkelijke machthebbers temidden waarvan Bush als stroman en bliksemafleider mocht acteren dat hij de president was.
Obama zegt hier tussen de regels dat de wetenschap (door de republikeinen) is gekortwiekt om hun kwalijke praktijken te verdoezelen, en dat hij haar weer gaat herstellen. Hij gaat haar benutten om waarheid, bewijs, eerlijkheid en transparantie tot fundament van zijn beleid te maken. Dat laatste zegt hij verderop ook nog eens in zoveel woorden:

And those of us who manage the public’s dollars will be held to account—to spend wisely, reform bad habits, *and do our business in the light of day*—because only then can we restore the vital trust between a people and their government. (sterretjes door EdV)

Een duidelijker steek onder water naar de achterkamertjespolitiek en de verborgen agenda's van Bush c.s. had Obama nauwelijks kunnen maken. De resultaten van deze change naar openheid waren overigens direct na het uitspreken van de eed al zichtbaar op de nieuwe regeringswebsite, die klokslag 12 uur plaatselijke tijd online ging.

We will harness the sun and the winds and the soil to fuel our cars and run our factories.

Een radicale breuk met de Texaanse oliebaronnen die elk milieudenken als bedreiging voor hun financiële belangen hebben gedwarsboomd en de VS tot dé grote dwarsligger hebben gemaakt van de Kyoto-akkoorden (wel getekend, maar niet van plan te bekrachtigen) en opvolgende wereldwijde klimaatpolitiek.

And we will transform our schools and colleges and universities to meet the demands of a new age.

Dat is nogal wat. Een enorme belofte om het hele onderwijssysteem te gaan hervormen, dat onder Bush alleen maar is afgebroken - hij moest z'n geld voor Irak toch ergens vandaan halen.

the nation cannot prosper long when it favors only the prosperous

Het gaat over de kredietcrisis, maar onder water proef je er ook de boodschap in aan de zakkenvullers uit de Bush-dynastie, dat hun speelkwartier voorbij is.

As for our common defense, we reject as false the choice between our safety and our ideals.

Dit slaat op de enorme inperking van de vrijheden na 9-11 door de Patriot Act. Obama zegt hier met zoveel woorden dat het fout was van Bush de oerwaarde 'liberty' steeds verder in te leveren uit naam van de staatsveiligheid. En dat hij dit gaat terugdraaien. In de daaropvolgende zinnen maakt hij het gedachtegoed achter de Patriot Act op een wel heel 'subtiele' wijze met de grond gelijk, door terug te verwijzen naar de moed die de stichters van de natie 200 jaar eerder hadden, toen ze onder dreiging van de zwaarst mogelijke gevaren een grondwet formuleerden om de rechten van de gewone man te waarborgen:

Our Founding Fathers, faced with perils that we can scarcely imagine, drafted a charter to assure the rule of law and the rights of man, a charter expanded by the blood of generations. Those ideals still light the world, and we will not give them up for expedience’s sake.

Die laatste zin (we zullen deze idealen niet opgeven omdat het ons toevallig goed uitkomt) is een keiharde trap na aan neocons als Cheney, Rumsfeld en Wolfowitz, met op de achtergrond het militair-economische complex bedrijven, die de oorlogen tegen Irak, de terreur en Afghanistan enkel hebben doorgedrukt om miljarden belastingdollars door te kunnen sluizen naar hun conglomeraten van bedrijven. Dit alles onder het mom van een nieuwe wereldsuprematie voor Amerika.

Het is niet ondenkbaar dat de opvallende soberheid waarmee Obama deze speech presenteerde – ten opzichte van de flair van zijn voorgaande grote speeches - wel eens te maken kan hebben met zijn woede over de praktijken van de Bush-regering, die hij met deze verholen boodschappen tot uiting brengt. Obama was boos, maar een te ervaren politicus om dat echt te laten merken.

And so to all the other peoples and governments who are watching today, from the grandest capitals to the small village where my father was born: know that America is a friend of each nation and every man, woman, and child who seeks a future of peace and dignity, and we are ready to lead once more.

Een boodschap die lijnrecht staat tegenover de 'as van het kwaad'-retoriek "als je niet met onze politiek meedoet ben je onze vijand". And we are ready to lead once more zegt impliciet: sorry dat we ons de afgelopen periode niet als goede wereldleider hebben gedragen, dat gaan we vanaf nu weer doen.

In de volgende alinea's wordt het voornemen om niet alle problemen meer met raketten en tanks op te lossen wat verder uitgewerkt. Denk niet dat we nu tegenover Al-Qaeda c.s. de teugels laten vieren, voegt hij daar nog wel aan toe, met een opmerking die duidelijk vooral voor binnenlandse consumptie is bestemd:

and for those who seek to advance their aims by inducing terror and slaughtering innocents, we say to you now that our spirit is stronger and cannot be broken; you cannot outlast us, and we will defeat you.

Maar hij is nog niet helemaal klaar met Bush. De knock-out komt in de vorm van een ijzersterk betoog over de kracht van de multiculturele samenleving, waarvan hijzelf het grootste bewijs vormt:

For we know that our patchwork heritage is a strength, not a weakness. We are a nation of Christians and Muslims, Jews and Hindus—and non-believers. We are shaped by every language and culture, drawn from every end of this Earth; and because we have tasted the bitter swill of civil war and segregation, and emerged from that dark chapter stronger and more united, we cannot help but believe that the old hatreds shall someday pass; that the lines of tribe shall soon dissolve; that as the world grows smaller, our common humanity shall reveal itself; and that America must play its role in ushering in a new era of peace.

Door te refereren aan al die religies en etnische herkomsten, definieert Obama het Amerikaanse volk als een smeltkroes. Een stellingname die lijnrecht staat tegenover het beeld van de voornamelijk witte Amerikaanse Christelijke neoconservatieven waarmee Bush zichzelf en zijn volk zo graag identificeerde. The old hatreds is een onverholen aanklacht tegen het wantrouwen jegens alles wat Moslim of Arabier is, dat na 9-11 is aangezwengeld.
Tegenover het door zijn voorganger meest verguisde deel van de wereldbevolking wil Obama dat laatste meteen even rechtzetten:

To the Muslim world, we seek a new way forward, based on mutual interest and mutual respect. To those leaders around the globe who seek to sow conflict, or blame their society’s ills on the West—know that your people will judge you on what you can build, not what you destroy. To those who cling to power through corruption and deceit and the silencing of dissent, know that you are on the wrong side of history; but that we will extend a hand if you are willing to unclench your fist.

Kan het duidelijker dan deze handreiking? Opbouwender? Hoopgevender?

Het zijn deze inhoudelijke boodschappen die zicht geven op de werkelijke veranderingen die Obama wil doorvoeren. Boodschappen waarin hij messcherp afstand neemt van zijn voorganger. Dat change is coming to America kon niet duidelijker zichtbaar worden. De verdeler heeft het veld geruimd voor de verbinder.

De rest van de inaugurale speech is ‘slechts’ een zeer fraaie omlijsting van deze essentie. De bekende clichés verpakt in een prachtig staaltje Obama-retoriek, maar inhoudelijk gesneden koek. Die de meeste Amerikanen dan ook prima zal hebben gesmaakt.